Uçakta Stall Nedir? Uçak Neden Stall Olur?

Stall, Türkçede perdövites olarak da geçer. Araba dilindeki stop etmekle ilgisi yok; motorlar tam güçte çalışırken de stall olabilir.
Uçakta stall nedir?
Stall, kanadın hava akışını karşılama açısı kritik değeri aştığında taşıma kuvvetinin aniden azalmasıdır. Hava kanadın üst yüzeyinden kopup girdaplara dönüşür, taşıma düşer, direnç artar ve uçak irtifa kaybetmeye başlar. Sorun motorda değil kanattadır. Stall’la karıştırılan kavramlar aşağıdaki tabloda yan yana.
| Kavram | Ne olur | Sorunun yeri | Çözüm |
|---|---|---|---|
| Kanat stall’ı | Kritik hücum açısı aşılır, taşıma çöker | Kanat üstündeki hava akışı | Burnu indirip açıyı küçültmek |
| Motor durması | İtki kaybolur, kanat taşımayı sürdürür, uçak süzülür | Motor | Motor prosedürleri, süzülüş |
| Kompresör stall’ı | Motor içinde hava akışı bozulur, patlama sesi ve kısa alev görülebilir | Jet motorunun kompresörü | Motor gücünün ayarlanması |
| Türbülans | Uçak hava akımlarıyla yukarı aşağı hareket eder | Atmosfer | Kemerleri bağlamak, hız ve irtifa ayarı |
Hücum açısı ne demek?
Stall’ı anlamanın anahtarı hücum açısı. Bu, kanadın karşıdan gelen hava akışıyla yaptığı açıdır; burnun ufka göre açısı değildir.
Açı arttıkça taşıma da artar, ama belirli bir noktaya kadar. Çoğu kanat için kritik açı yaklaşık on beş, yirmi derece dolayındadır. Stall hızla değil açıyla ilgilidir; açı aşılırsa uçak her hızda ve her konumda stall olur.

Uçak neden stall olur?
- Hız çok düşer; yavaşlayan uçağı havada tutmak için burun kaldırılır ve açı sınırı aşar.
- Keskin dönüş ve ani çekiş, yüksek hızda bile açıyı büyütür.
- Kanattaki buz kanadın biçimini bozar; stall daha küçük açıda başlar.
- Tıkanmış sensörler pilotu ya da sistemleri yanıltabilir.
- Çok yüksek irtifada ince havada güvenli hız aralığı daralır.
Uçak stall’a yaklaşırken ne olur?
Yolcu uçaklarında stall’dan önce devreye giren birkaç koruma katmanı var. Sensörler hücum açısını sürekli ölçer; açı sınıra yaklaşınca kumanda kolu titrer ve sesli uyarı verilir. Bazı uçaklarda sistem kolu kendiliğinden ileri iter.
Bilgisayar denetimli uçaklarda uçuş bilgisayarı, olağan koşullarda pilotun açıyı sınırın ötesine taşımasına izin vermez.
Stall’dan nasıl kurtulunur?
Kurtarmanın özü tek: açıyı küçültmek. Pilot kumandayı ileri verip burnu indirir, hava kanadın üstüne yeniden yapışır ve taşıma geri gelir. Ardından güç artırılır, kanatlar düzeltilir, uçak yumuşakça düz uçuşa alınır.
İçgüdüsel tepki burnu yukarı çekmektir. Bu durumu kötüleştirir.
Eğitimin amacı doğru tepkiyi alışkanlık hâline getirmek. Kurtarma sırasında bir miktar irtifa kaybı kaçınılmazdır; bu yüzden stall çalışmaları eğitimde her zaman yeterli yükseklikte yapılır.
Pilotlar stall eğitimi alır mı?
Stall pilot eğitiminin ilk haftalarında öğretilen temel konu. Öğrenci pilotlar küçük eğitim uçaklarında stall’ı bilerek oluşturur ve kurtarmayı defalarca uygular. Havayolu pilotları da simülatörde stall’a yaklaşma ve kurtarmayı düzenli yineler; yüksek irtifada, dönüşte ve iniş düzeninde ayrı ayrı çalışılır.
Yolcu uçuşlarında stall yaşanır mı?
Tarifeli uçuşlarda gerçek bir stall son derece seyrek. Uçaklar stall hızının belirgin biçimde üzerinde bir payla uçurulur; uyarı sistemleri ve bilgisayar korumaları sınıra yaklaşılmasını önler. Yolcuların türbülansta hissettiği ani düşme duygusu stall değil, uçağın hava akımlarıyla yukarı aşağı hareket etmesidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Stall hızı nedir?
Uçağın düz uçuşta taşımayı sürdürebildiği en düşük hız; ağırlığa ve flap konumuna göre değişir.
Flaplar stall’ı etkiler mi?
Evet. Flap ve slat açıldığında uçak daha düşük hızda stall olmadan uçabilir.
Stall olan uçak düşer mi?
Yeterli yükseklik varsa ve doğru kurtarma uygulanırsa uçak normal uçuşa döner.
Stall uyarısı kokpitte nasıl duyulur?
Kumanda kolu titrer ve sesli uyarı çalar. Bazı uçaklarda gövdede hissedilen sarsıntı da uyarıdan önce gelir.
Bunlar da işine yarayabilir
IFR Uçuş Nedir? VFR ile Farkı
IFR, İngilizce “Instrument Flight Rules” ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçesi aletli uçuş kurallarıdır. Karşılığı VFR, yani görerek uçuş kurallarıdır. Tarifeli yolcu uçuşlarının…
Uçak Neden Pas Geçer? Pas Geçme Tehlikeli mi?
Uçak, inişin emniyetle tamamlanamayacağı düşünüldüğünde pas geçer. Bu bir arıza belirtisi değil; her inişten önce planlanan ve düzenli çalışılan standart…
Uçakta Oksijen Maskesi Nasıl Takılır? Maske Ne Zaman Düşer?
Uçakta oksijen maskesi düştüğünde dört şey yaparsın: maskeyi kendine çekersin, ağzını ve burnunu kapatırsın, lastiği sıkılaştırırsın ve normal nefes alırsın.…


